Δημοκρατία υπό Πίεση – Τι δίδαξε η ελληνική κρίση

 

Δημοκρατία υπό Πίεση – Τι δίδαξε η ελληνική κρίση

Πώς αντέχουν οι δημοκρατίες σε περιόδους βαθιάς κρίσης;

Τι μπορεί να μάθει η Ευρώπη από τη δεκαετία της ελληνικής δοκιμασίας;

Αυτά ήταν τα βασικά ερωτήματα των συζητήσεων που είχα στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, σε εκδηλώσεις αφιερωμένες στην ηγεσία, τη διακυβέρνηση και τη δημοκρατική ανθεκτικότητα σε έναν κόσμο πολλαπλών κρίσεων, που διοργάνωσαν την προηγούμενη Δευτέρα το Greek Politics Specialist Group (PSA) και το Stevenson Trust for Citizenship του University of Glasgow.

 Το 2009 η Ελλάδα δεν αντιμετώπισε απλώς μια οικονομική ύφεση, αλλά μια συστημική κρίση: δημόσια οικονομικά, θεσμοί, κοινωνική συνοχή – και πάνω απ’ όλα, εμπιστοσύνη.

Ο κίνδυνος δεν ήταν μόνο η χρεοκοπία. Ήταν και η δημοκρατική κατάρρευση.

Πρώτο μάθημα: η ηγεσία σε κρίση ξεκινά από την αλήθεια.

Χωρίς ειλικρίνεια και σοβαρή αποτίμηση της πραγματικότητας, δεν μπορεί να υπάρξει εμπιστοσύνη – ούτε στους θεσμούς, ούτε στη δημοκρατία.

 Δεύτερο μάθημα: η δημοκρατία δεν αναστέλλεται στις κρίσεις· ενεργοποιείται.

Ο συγκεντρωτισμός και η διακυβέρνηση «δια διαταγμάτων» είναι εύκολοι πειρασμοί. Όμως οι δημοκρατίες αντέχουν όταν διαβούλευση υπάρχει με την κοινωνία, εξηγούν τις επιλογές και κατανέμουν δίκαια τα βάρη.

Η ελληνική εμπειρία έδειξε πόσο εύθραυστη είναι αυτή η ισορροπία. Οι πιέσεις ήταν τεράστιες, ο διχασμός οξύνθηκε. Κι όμως, η Ελλάδα παρέμεινε δημοκρατία. Οι εκλογές έγιναν, οι θεσμοί άντεξαν και η χώρα παρέμεινε στην Ευρώπη – όχι λόγω υποταγής, αλλά ως συνειδητή, δημοκρατική επιλογή.

Τρίτο μάθημα για την Ευρώπη:

η οικονομική διακυβέρνηση και η ενοποίηση – που απαιτούνται ειδικά σήμερα – δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από τη δημοκρατική νομιμοποίηση. Τεχνοκρατικές λύσεις χωρίς κοινωνική συναίνεση μπορεί να ηρεμούν τις αγορές προσωρινά, αλλά μακροπρόθεσμα διαβρώνουν την εμπιστοσύνη.

Σήμερα, η δημοκρατία δοκιμάζεται ξανά: ανισότητες, παραπληροφόρηση, γεωπολιτική αστάθεια, κλιματική κρίση, συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας σε ολιγαρχικά χέρια.

Η ελληνική εμπειρία δεν προσφέρει εύκολες συνταγές. Προσφέρει όμως μια προειδοποίηση και μια ελπίδα:

ότι ακόμη και υπό ακραία πίεση, η δημοκρατία μπορεί να σταθεί όρθια όταν η ηγεσία επιλέγει τη διαφάνεια αντί της αυταπάτης, τη συμμετοχή αντί του φόβου και την αλληλεγγύη αντί του κατακερματισμού.

 Οι κρίσεις θα επιστρέψουν.

Το καθήκον της δημοκρατικής ηγεσίας δεν είναι να υπόσχεται παραδείσους, αλλά να διασφαλίζει ότι, όταν έρθει η καταιγίδα, η δημοκρατία θα αντέξει και η φωνή των πολιτών θα ακούγεται.

Και είναι σημαντικό εμείς οι πολιτικοί να συνδιαλεγόμαστε τακτικά με την ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα για να αποκρυσταλλώνουμε τα μαθήματα που πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους οι επόμενες γενιές ώστε να μπορούν να χτίσουν πάνω στις επιτυχίες μας αλλά και να διαχειριστούν καλύτερα τις ευκαιρίες που προκύπτουν ακόμα και εν μέσω περιόδων αναταραχής και αβεβαιότητας.